Great Orme Tramway

Sut mae'n gweithio

Deall y system halio

Mae Tramffordd y Gogarth yn gweithio drwy system halio sy’n cael ei gweithredu gan ddynion y winsh a’r gyrwyr. Beth ydi system halio? Gadewch i ni egluro…

Ar system halio fel Tramffordd y Gogarth, mae’r tram sy’n teithio ar i lawr yn symud yn rhwydd i lawr y trac. Mae’r graddiant a’r disgyrchiant yn helpu’r tram ar ei ffordd.

Ond mae ar y tram sy’n teithio i fyny angen llawer o help. Mae’n amhosibl i unrhyw gerbyd trwm ddringo llethr mor serth heb rhyw fath o bŵer. Mae rhywfaint o’r pŵer yma i’w gael gan y tram sy’n teithio ar i lawr.

Mae’r tramiau wedi eu cysylltu gan gebl sy’n ei gwneud hi’n bosibl i’r tram sy’n mynd i lawr i dynnu’r llall i fyny.

Yn y Cwt Halio, sydd ar y copa, mae yna werthyd halio fawr gyda chebl wedi ei lapio o’i amgylch nifer o weithiau. Mae hyn yn sicrhau bod yna ddigon o ffrithiant ar gyfer y brêc er mwyn arafu cyflymder y tramiau heb i’w cebl lithro.

Mae’r dramffordd yn cael ei rheoli o dŷ’r injan yn yr Orsaf Hanner Ffordd. Pan fyddwch chi’n mynd yno edrychwch i weld yr injans trydan nerthol, y gwerthydau a’r ceblau sydd wedi eu clymu’n sownd yn y tramiau. Fan hyn hefyd mae dau ddyn y winsh. Maen nhw’n rheoli’r injans trydan, un dyn winsh ar gyfer rhan ucha’r trac ac un ar gyfer rhan isa’r trac.

Edrychwch drwy ffenestr yr ystafell reoli a byddwch yn fy ngweld i. Fi ydi dyn y winsh sy’n wynebu ar i lawr. Rydw i’n eistedd wrth ymyl yr injan drydan, sef yr injan rydw i’n ei rheoli. O’m blaen mae panel rheoli gyda llawer o fotymau a goleuadau.

Drwy’r panel yma rydw i’n derbyn negeseuon gan yrwyr y tramiau yn nodi pryd i gychwyn, arafu a stopio’r tramiau. Heb y negeseuon hyn fedra i ddim gweithredu’r injan a’r ceblau oherwydd fedra i ddim gweld y tramiau wrth iddyn nhw deithio.

Wrth ymyl fy llaw dde mae yna lifer sy’n rheoli cyflymder yr injan ac felly cyflymder y tramiau. Pan fyddaf yn derbyn dau olau parod gan yrwyr y tramiau sy’n mynd i lawr ac i fyny, rydw i’n gollwng y brêc yn araf ac yn troi’r injan ymlaen. Rydw i wedyn yn codi cyflymder y tramiau yn araf deg.

Rydw i’n gwybod bod arnaf i angen arafu’r tram sy’n teithio ar i lawr wrth iddo agosáu at y goleuadau traffig a’r groesffordd, ond mae’n rhaid i mi fod yn barod ar gyfer brecio mewn argyfwng. Mae’n rhaid i mi ganolbwyntio drwy’r amser a chadw llygad ar y panel rheoli.

Er mwyn fy helpu i wybod pryd mae’r tramiau yn agosáu at y gorsafoedd rydym ni wedi peintio rhan o’r werthyd a’r cebl yn felyn. Pan fydd y marciau yn cyfarfod, yna rydw i’n gwybod bod y tram yn agosáu at Orsaf Fictoria ac y gallaf i ddiffodd yr injan a gwasgu’r brêc er mwyn stopio’r tram yn araf.

Fi ydi dyn y winsh sy’n wynebu ar i fyny. Rydw i hefyd yn gwylio am y negeseuon ar fy mhanel rheoli ond mae gen i hefyd deledu sy’n gadael i mi weld y tramiau yn ystod rhannau o’u taith.

Mae’r gyrwyr a minnau’n cadw golwg arbennig ar bethau ar ran ucha’r trac oherwydd ei fod o’n mynd ar draws rhosdir agored. Dydi’r trac ddim wedi ei ffensio i ffwrdd ac fe all pobl neu anifeiliaid ei chroesi hi fel y mynnon nhw. Mae’r ceblau a’r olwynion bach y maen nhw’n gorwedd arnyn nhw ar wyneb y tir a ddim wedi eu cuddio dan y ffordd fel maen nhw ar ran isa’r daith. Mae’n rhaid i’r gyrwyr fwrw golwg hefyd ar liferi’r pwyntiau sydd i’w gweld mewn cewyll wrth y trac.

Mae’n rhaid i’r liferi fod yn y lle cywir cyn bod modd i’r tramiau fynd heibio. Y rhifau ar y liferi ydi rhifau’r tramiau.

Mae yna wahaniaeth arall rhwng rhan uchaf a rhan isaf y daith. Ar dramiau’r rhan isaf mae yna ddau gebl – un cebl o’r werthyd i bob tram.

Ar ran uchaf y daith mae yna dri chebl – un o’r werthyd i bob tram – hynny ydi, dau gebl a hefyd cebl arall sy’n cysylltu’r tramiau efo’i gilydd Mae’r trydydd cebl yma’n dirwyn drwy bwli yng ngorsaf Pen y Gogarth ac felly mae’r tram sy’n dod i lawr yn tynnu’r tram arall i fyny.

Yn aml, tua diwedd dydd, mae mwy o bobl am ddod i lawr o orsaf Pen y Gogarth nag sydd am fynd i fyny o’r Orsaf Hanner Ffordd. Mae hyn yn golygu bod y tram sy’n dod ar i lawr yn drymach o lawer na’r un sy’n mynd i fyny. Mi fydda i’n cael gair gyda’r gyrrwr i weld faint o deithwyr sydd ar y tram ac os oes ganddo fwy nag sy’n dod i fyny mi fydda i’n dweud wrtho am ddefnyddio brêcs ei dram wrth iddo ddod i lawr. I wneud hyn mi fydd yn troi olwyn y brêc ar du blaen ei dram. Os nad oedd o’n gwneud hynny mi fyddai’r tram oedd yn mynd ar i lawr yn mynd yn gynt na’r werthyd weindio ac mi fyddai’r cebl yn mynd yn llac ac yn anodd ei drin.

Fi ydi’r dyn sy’n sefyll yn nhu blaen pob tram. Bydd pobl yn fy ngalw i’n yrrwr y tram. Dydw i ddim yn yrrwr go iawn oherwydd bod dim injan na gêrs, dim sbardun a dim nerth gan y tram ei hun i ddringo’r trac a’r elltydd.

Fi ydi llygaid y dyn sy’n rheoli’r injan drydan yn nhŷ’r injan. Fedr o ddim gweld y tramiau wrth iddyn nhw deithio i fyny ac i lawr. Y fi sy’n dweud wrtho pa bryd i ddechrau’r injan, pa bryd i arafu a pha bryd i stopio.Mae gen i banel rheoli o’m mlaen i. Mae pwyso botymau ar y panel yn gyrru neges i ddyn y winsh i ddweud wrtho beth rydw i am iddo’i wneud.

fydd pawb wedi dringo i’r tram yng Ngorsaf Fictoria mi fydda i’n rhoi’r goriad yn y panel rheoli. Mi fydda i’n pwyso’r botwm sy’n gyrru’r neges i ddyn y winsh ein bod ni’n barod i ddechrau ac mi fydd o’n dechrau’r injan. Ac i ffwrdd â ni i fyny’r Hen Ffordd. Mae hon yn ffordd gyhoeddus ac felly mae’n rhaid i mi gadw golwg rhag pobl a cheir. Dydi ceir ddim i ddefnyddio’r ffordd pan fydd y tramiau’n ei defnyddio hi ond mae’n rhaid i mi fod yn ofalus ‘run fath.

Ym mhen ucha’r Hen Ffordd mae yna le o’r enw’r ‘Giât Ddu’ lle mae ffordd gyhoeddus arall yn croesi’r trac. Mae yna oleuadau traffig fan hyn i reoli’r traffig ar y groesffordd. Does dim rhaid i’r tram aros fan hyn – mae ganddo ‘flaenoriaeth dros ddefnyddwyr ffordd eraill’ sy’n golygu bod yn rhaid i bopeth arall aros i adael i’r tram groesi.

Diogelwch ar y Dramffordd

Rydym ni bob amser yn ymdrechu i gynnal lefel uchel o ddiogelwch er mwyn i chi fwynhau eich taith. Mae diogelwch teithwyr y tram a diogelwch y rhai sy’n defnyddio’r ffordd geir lle mae’r tram yn rhedeg yn bwysig iawn i’r bobl sy’n rhedeg Tramffordd y Gogarth.

Mae’n rhaid i’r offer i gyd fod o’r ansawdd gorau ac mae’n rhaid cael ffyrdd o ddelio gyda phob argyfwng.

Mae’r gyrwyr yn cysylltu’n uniongyrchol gyda dynion y winsh yn nhŷ’r injan drwy system o fotymau a goleuadau sy’n gallu cychwyn, arafu a stopio’r tramiau yn unrhyw le ar hyd y trac. Gall y gyrwyr a dynion y winsh gysylltu â’i gilydd hefyd dros y ffôn. Mae’r tracmon yn cadw golwg barhaus ar y trac ac yn gallu cysylltu efo dyn y winsh ar ffôn radio os oes angen stopio’r tramiau. Mae gan dramiau rhan ucha’r trac frêcs gall eu gyrwyr nhw eu defnyddio i arafu’r tram.

Mae gan dramiau rhan isa’r trac frêc argyfwng awtomatig sy’n gallu stopio’r tram yn stond o fewn metr. Mae’r system gyfan yn cael ei archwilio’n rheolaidd. Brêc argyfwng rhan isa’r trac – Beth fyddai’n digwydd pe byddai’r cebl, neu’r bar llusgo sy’n dal y cebl, yn torri? Dydi’r tramiau ddim yn symud ynghynt na 4 milltir yr awr ar i fyny nac ar i lawr. Pe byddai’r cebl yn torri mi fyddai’r tramiau’n symud ynghynt oherwydd nad oes dim i’w dal nhw’n ôl.

FODD BYNNAG, yn syth y bydd un o’r tramiau’n cyrraedd cyflymder o 6 milltir yr awr mae’r brêc argyfwng yn gweithredu’n awtomatig. Mae pedair sglefren drom yn disgyn o waelod y tram ac i’r trac. Mae’r sglefrau’n atal y tram ac ar yr un pryd yn codi olwynion y tram oddi ar y trac. Ar ôl i hynny ddigwydd, does dim modd i’r tram symud i fyny nac i lawr. dechrau pob tymor gwyliau mae’r brêc argyfwng yn cael ei brofi ar Killen’s Hill. Mae’r brêc argyfwng yn gweithio pob tro. Felly peidiwch â phoeni, mae pawb sy’n teithio ar un o’n tramiau ni’n berffaith ddiogel.